راه‌هاى مشابه ، با اين پديده آشنا شدند . طبعا ديدن اين وضعيت ، و سخن گفتن با غربيان در اين‌باره و نيز مطالعهء زندگى و تاريخ آنان ، برخى از مسلمانان را در اين انديشه انداخت كه براى اصلاح ، لازم است تا زنان را از پردهء درآورند تا آن‌ان بتوانند وارد اجتماع شده ، نقش تربيتى خود را بهتر ايفا كنند . اين انتقادها ، در نخستين روزهاى خود ، آرام و در دايره‌اى محدود طرح مىشد ؛ اما به مرور بر دامنهء آن افزوده شد . در اينجا مناسب است سه متن كوتاه را كه سالها پيش از مشروطه ، به بحث از حجاب و نقش زنان غرب در جامعه و تأثير آن بر ايران اختصاص يافته و البته از زاويهء دفاع از حجاب به مسألهء آشنايى ايرانيان با بىحجابى در غرب و تبليغات برخى از شرقيان در انتقاد از حجاب اشارتى دارد ، گزارش و نقل كنيم . الف : حاج محمد كريم‌خان كرمانى و رسالهء ناصريه حاج محمد كريم خان كرمانى ، نويسندهء پركار و پرتأليف شيخى در كرمان ، براى نخستين بار در سال 1273 ق / 1236 ش ، در مقام يك مرشد دينى و انديشمند ، دربارهء نقش زنان در اروپا مطالبى را بيان كرد . وى در رسالهء ناصريه « 1 » كه آن را به مناسبت حملهء انگليسىها به جنوب ايران - در جريان اشغال هرات توسط نيروهاى ايران - نگاشت ، به نوعى از تسلط كفّار بر مسلمين سخن راند و عنوان سخن خود را « در مضرّت‌هاى دينى و دنيايى كه به واسطهء استيلاى اين كفار بر بلدى ، براى مسلمانان آن بلد حاصل مىشود » قرار داد . وى با اشاره به اين‌كه ، اين تسلط ، تسلطى شرك‌آميز است و شرك هم ، شرك ظلم عظيمى است ، نوشت « كى مشرك‌تر و ظالم‌تر از فرنگى است » . بنابراين « هركس ايشان را دوست دارد ، از دين اسلام بيرون رفته و به دين فرنگى داخل شده » . پس از آن مىنويسد : « از يكى از اكابر كه به لندن رفته بود ، و پناه به دولت انگليس برده بود ، شنيدم كه گفت : چون به لندن رفتيم ، از ما ميثاق گرفتند كه با دوستان ما دوست بايد باشيد و با دشمنان ما دشمن ، و ما ميثاق داديم و براى ما مواجب قرار دادند . نعوذ بالله من غضب الله كه اگر جميع روى زمين چنين ميثاقى دهند ، جميعا كافر و مخلّد در آتش جهنّم مىشوند . » وى پس از شرحى در اين‌باره ، مىنويسد : « غرض اين است كه ميل كردن به فرنگى اين‌قدر بد است ؛ چه جاى آن‌كه به سنت و سيرت او راه روند ؛ چه جاى آن‌كه آن‌ها را راه به بلاد اسلام دهند » . وى از اين‌كه برخى از ايرانيان ، مواجب بگير دولت انگليس شوند ، سخت اظهار نگرانى كرده و از اين‌كه كفار بر بلاد اسلامى مسلط شده و اين بلاد را به صورت فرنگستان درآورند ، احساس خطر كرده است . بخشى از اين احساس خطر دربارهء وضع زنان و تسلّط آنان بر ادارهء امور در جوّ

--> ( 1 ) . چاپ شده تحت عنوان « خاتمهء ناصريه » چاپ سوم ، چاپخانهء سعادت كرمان ، جيبى ، 37 ص .